Genel Bakış
Sarnath (Pali: Isipatana; Sanskrit: Rishipatana / Mrigadava, “Geyik Parkı”), Uttar Pradeş'te Varanasi'nin yaklaşık 10 km kuzeydoğusunda yer alır. Budist gelenek, Buda'nın Bodh Gaya'daki aydınlanmasının ardından verdiği ilk vaaz olan Dhammacakkappavattana'yı ve ilk sanghayı oluşturan beş çileciyle buluşmasını buraya yerleştirir. Buda burayı dört hac yerinden biri olarak adlandırmıştır. Ashoka, MÖ 3. yüzyılda parkı, 1904–05'te kazılan dört aslanlı başlığı bugün Hindistan'ın Devlet Amblemi olan ve Sarnath Sit Müzesi'nde (1904'te kurulan, ülkenin ilk sit müzesi) sergilenen bir sütunla işaretlemiştir.
Ziyaretçilerin çoğunun fotoğrafladığı ayakta duran anıt Dhamekh Stupası'dır: yaklaşık 43,6 m yüksekliğinde ve 28 m çapında silindirik bir tuğla-taş kasnak; alt bandı Gupta dönemi çiçek ve geometrik kabartmalar ve sekiz nişle oyulmuştur. Alexander Cunningham (1835–36) yakınlardaki Dharmarajika Stupası'nı kalıntı arayışıyla boşaltmış; F. O. Oertel'in 1904–05 kazı kampanyası aslanlı başlığı ortaya çıkarmış; John Marshall (1907) ve Daya Ram Sahni (1927–32) manastırların, Mulagandhakuti tapınağının ve adak stupalarının haritasını çıkarmıştır. 82 yıllık bir aradan sonra B. R. Mani'nin 2013–14 ASI açmaları (2025 Padmapani Konferansı'nda rapor edilmiştir) MÖ 5.–4. yüzyıllardaki Maurya öncesi tabakalardan Shunga, Kuşan, Gupta ve erken ortaçağ yerleşimine, MS 12. yüzyıldaki yıkıma kadar kesintisiz bir diziyi belgelemiştir. Yaklaşık 800 m güneyde, Chaukhandi Stupası — 1588'de Todar Mal'ın oğlu Govardhan tarafından Hümayun'u anmak için sekizgen bir kule eklenen Gupta tuğla höyüğü — beş keşişle geleneksel buluşmayı işaret eder.
"Bu iki uç, ey bhikkhus, dünyadan elini eteğini çekmiş biri tarafından uygulanmamalıdır. Orta bir yol vardır… o; içgörüye, bilgeliğe, sükûnete, bilgiye, aydınlanmaya, Nirvana'ya götürür."
— Dhammacakkappavattana Sutta (İsipatana'daki ilk vaaz), Pali kanonu; Rhys Davids geleneği
25 Temmuz 2026'da Dünya Miras Komitesi (48 COM, Busan) “Ancient Buddhist Site of Sarnath” seri alanını (iii) ve (vi) kriterleri altında, Hindistan'ın 45. Dünya Mirası kaydı olarak (dosya 927; 8,05 ha çekirdek, 72,2 ha tampon bölge) tescil etti. İki bileşen Chaukhandi ve kazılan parktır (Dhamekh, Dharmarajika, Mulagandhakuti, Ashoka sütunu, manastırlar). Alan 1998'den beri Geçici Liste'deydi; Hindistan 2025–26 adaylığını Ocak 2025'te sundu ve ICOMOS 24–29 Eylül 2025 tarihlerinde yerinde değerlendirdi. Tescil sırasında tuğla adak stupalarının ASI konservasyonu sürüyordu. Erken Budist coğrafyasının geri kalanı için Lumbini, Bodh Gaya, Sanchi, Nalanda ve Taxila ile birlikte okuyun.
Maha Bodhi Society'nin 1931 tarihli Mulagandhakuti Vihara'sı, kalıntıların yanında modern bir tapınaktır, aynı adı taşıyan Gupta manastırı değildir. İlk vaaz kürsüsünü işaret eden kesin tuğla tartışmalıdır — Cunningham Dharmarajika'yı tercih etmiş; sonraki dindarlık Dhamekh'te yoğunlaşmıştır — bu yüzden UNESCO'nun listelediği arkeolojik birim tek bir stupa değil, parkın bütünüdür.